و توزیع، مقداری از محصولات کشاورزی ضایع میشود که مقدار آن به نسبت بالاست بر پایه آمارهای موجود به طور متوسط 35 درصد از محصولات کشاورزی در ایران ضایع میشود (2) که 6 برابر متوسط جهان است (19) و معادل 25 درصد درآمد نفتی کشور تخمین زده میشود که این مقدار بیانگر بالا بودن ضایعات و نیز ارزش آن در تولید ناخالص ملی است (19).

2-3- اهمیت موضوع ضایعات
یکی از مهمتر ین مباحث کلیدی درسطح اقتصاد جهانی و بویژه ایران، موضوع ضایعات می باشد. این امر بدلیل آن است که سطح تأثیر ضایعات در تولید ناخالصی داخلی و درآمد ملی متاسفانه بسیار نگران کننده است . براساس تخمین که وزارت جهادکشاورزی در سال 85 از کل 85 میلیون تن تولید محصولات کشاورزی، 15.3 میلیون تن آن را ضایعات تشکیل می دهد . که اگر ارزش میانگین هر کیلو محصول کشاورزی 155 تومان باشد کل هزینه ضایعات بالغ بر2 هزار و 371 میلیارد تومان خواهد شد . پس بنابراین بنظر می رسد هزینه بالای ضایعات نه تنها بخش کشاورزی را رنج می دهد بلکه بدلیل سهم 25 درصد این بخش در تولید ناخالص داخلی بر اقتصاد کشور و منابع ملی نیز مؤثر است از طرف دیگر با توجه به سهم 25 درصدی بخش کشاورزی از صادرات غیرنفتی و ارز آوری حدود 2 میلیارد دلار این بخش، کاهش کامل ضایعات می تواند ارزآوری این بخش را بین 350 تا 400 میلیون د لار افزایش دهد . از طرف دیگر با توجه به اهمیت استراتژیک بعضی از محصولات کشاورزی و تصمیم دولت مبنی پرداخت یارانه به این گونه محصولات و درنتیجه قیمت کم محصولات یارانه ای برای مصرف کننده و عدم انگیزه جهت صرفه جویی باعث افزایش ضایعات اینگونه محصولات می شود.
به طور خلاصه می توان گفت برای رسیدن به خودکفایی نسبی و ارزش افزوده بیشتر ، مسئله نوع برخورد با ضایعات و چگونگی کاهش آن، خیلی مهم است . کاهش ضایعات، طبیعت افزایش عرضه را دارد و دستیابی به آن ما را از عوامل تولید اضافی، بی نیاز کرده یعنی بدون داده اضافی، ستانده، حاصل می گردد . با اعمال این سیاست، در بهره برداری از منابع طبیعی نیز صرفه جویی شده ومنابع غیر قابل تجدید که در معرض تخریب قرار می گیرد طی نظمی به سود پاسخگویی آیندگان استمرار می یابد و متضمن توسعه پایدار در کشور خواهد بود.

2-4- عوامل زیستی و محیطی مؤثر بر ضایعات
عوامل زیستی مؤثر بر کاهش کیفیت محصولات کشاورزی شامل: سرعت تنفس، تولید اتیلن، سرعت تغییر ترکیبات که با تغییر رنگ، بافت، طعم و ارزش تغدیهای همراه است، آسیبهای مکانیکی، تنش آبی، جوانه زنی و ریشه‌زایی، نارسایی‌های فیزیولوژیکی و عوامل بیماری‌زا هستند و سرعت کاهش تنفس به عوامل محیطی شامل دما رطوبت نسبی، سرعت هوا، ترکیب اتمسفر( غلظت اکسیژن و دی اکسید کربن) و کاربرد روشهای ضد عفونی بستگی دارد (20).

2-5- عوامل ايجاد كننده ضايعات
پيش‌بيني مقدار ضايعات محصولات كشاورزي مشكل است زيرا عوامل اصلي توليد ضايعات مربوط به آسيبهاي فيزيكي و حمله ريزجانداران مي‌شود كه در عمل در سه مرحله پيش از برداشت، برداشت و پس از آن رخ مي‌دهد ولي بخش عمده ضايعات مربوط به مراحل برداشت و پس از آن ( تا مرحله مصرف) مي باشد كه دلايل اصلي توليد اين ضايعات در محصولات كشاورزي در زير شرح داده مي‌شود (13).
الف) ضايعاتي كه منشأ فيزيكي دارند و بر اثر آب و هواي نامطلوب مانند گرما يا سرماي بيش از حد يا ناكافي به وجود می‌آيند. در بسياري موارد شرايط محيطي نامناسب سبب ضايع شدن محصول ذخيره شده مي‌گردد.
ب) عوامل فيزيولوژيكي كه موجب پيري محصول در طول مدت نگهداري در انبار مي‌شود و به علت واكنشهاي طبيعي يعني بيوشيميايي يا شيميايي به وجود مي‌آيد، در بسياري موارد فرآورده‌هاي نهايي و حد واسط اين واكنشها نا مطلوب بوده، موجب افزايش قابل توجه در افت ارزش غذايي محصولات كشاورزي مي‌شود.
ج) آسيبهايي كه منشأ‌ بيولوژيكي يا ميكروبيولوژيكي دارند و بوسيله حشرات، باكتري‌ها،‌ كپكها، مخمرها، ويروسها، جوندگان و ديگر حيوانات به وجود مي‌آيند.
د) آسيبهاي مكانيكي كه به علت نبود روشهاي مناسب در طول دوره برداشت، بسته‌بندي و حمل و نقل منجر به زخمهاي پوستي، خراش، شكستگي، فشردگي و لهيدگي محصول مي‌گردند به طوري كه مستعد فعاليت و رشد ريززنده‌ها مي‌شوند، جابه‌جايي نامناسب در زمان رساندن محصول به بازار موجب زخمي شدن و آسيبهاي مكانيكي شده مزاياي سرد كردن پس از برداشت را كاهش مي‌دهد از طرف ديگر بر اثر صدمه ديدن بافت سلولي فعاليت آنزيم‌ها تا حد زيادي افزايش يافته و محصول آسيب مي‌بيند. به طور كلي ضايعات پس از برداشت محصولات غير دانه‌اي در كشورهاي در حال توسعه در مرحله جابه‌جايي،‌ حمل و نقل، انبارداري و فرآوري و در محصولات دانه‌اي در مرحله خشك كردن و ذخيره سازی رخ مي‌دهد.
ه) ضايعات ناشي از عوامل اجتماعي و اقتصادي كه بر اثر عوامل زير به وجود مي‌آيند.

2-6- ضايعات ناشي از عوامل اجتماعي و اقتصادي
2-6-1- سياست‌گذاري‌‌ها
شامل شرايط سياسي خاصي مي‌شود كه در آن يك راه حل تكنولوژيكي كافي نيست يا براي به مرحله اجرا گذاشتن آن با مشكلاتي روبرو است. براي مثال نبود اطلاعات و برنامه‌ريزي ضعيف در رابطه با مديريت منابع انساني، اقتصادي و علمي از جمله اين موارد است كه سبب ضايعات غذايي مي‌گردد.

2-6-2- منابع
كمبود منابع انساني، اقتصادي و فن‌آوری جهت گسترش برنامه‌هاي مورد نياز براي جلوگيري يا كاهش ضايعات پس از برداشت مواد غذايي.

2-6-3- آموزشي
نبود اطلاعات كافي از اصول علمي مربوط به نگهداري، فرآيند، بسته‌بندي، حمل و نقل و توزيع محصولات غذايي.

2-6-4- خدماتي
ناكارآمدبودن سازمانها و نهادهاي تجاري دولتی يا خصوصی براي بازاريابي محصولات.

2-6-5- حمل و نقل
تجهيز نبودن وسايل حمل و نقل محصولات خام بويژه ميوه‌ها و سبزي‌ها به سيستم خنك كننده، موجب آسيب ديدن حجم زيادي از آنها مي‌شود (16).

2-7- فاکتورهای اقتصادی اجتماعی موثر بر ضایعات
2-7-1- سیستم بازاریابی ناکافی
در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، به دلیل عدم وجود اطلاعات بازار و ارتباط لازم بین تولید کننده و خریدار، تولید کنندگان توانایی تولید مقدار محصول با کیفیت خوب را دارند ولی چون امکانات مورد نیاز، مناسب، سریع و مرتبط برای رساندن این محصولات به دست مصرف کننده را ندارند، ضایعات بسیار زیادی ایجاد میشود. در مناطق تولید، تشویق به ایجاد تشکلهای بازاریابی بین تولیدکنندگان محصولات عمده، به خصوص در کشورهای در حال توسعه، به علت کوچک بودن نسبی اندازه زمینها، لازم است، فواید این تشکلها به قرار زیر است:
– ایجاد مناطق تجمع مرکزی برای محصول برداشت شده
– فروش عمده محصولات برداشت و بسته بندی شده
– توانایی تهیه محصولات برای فروش و انبار به مقدار زیاد و در هنگام نیاز
– تسهیل در حمل و نقل به بازارها
– عمل کردن به عنوان واحد فروشی مشترک برای اعضا
– هماهنگی برای برنامه فروش
– توزیع مساوی سود
لازم است سایر سیستمهای توزیع محصولات مانند فروش مستقیم به مصرف کننده (کنار جاده، ایجاد بازار در شهرها و بازار محلی در حومه شهر) نیز تشویق شده و برای کاهش هزینه های حمل و نقل، تولید به مناطق پر جمعیت نزدیک باشد. در بیشتر کشورهای در حال توسعه، بازارهای عمده فروشی به دلیل مشکلاتی مانند فقدان تسهیلات لازم برای بارگذاری و بارگیری، عدم وجود سیستمهای ضدعفونی، رساندن میوهها، بستهبندی و انبار موقت توسعه نیافته اند و طرحهای موجود برای بهتر شدن ساختار تسهیلات بازارهای عمده فروشی، به دلیل عوامل سیاسی، اجتماعی به تعویق میافتند.

2-7-2- ناکافی بودن تسهیلات حمل و نقل
در بیشتر کشورهای در حال توسعه، برای حمل و نقل محصولات باغی، جاده‌های کافی و مناسب و تشکیلات حمل و نقل و سایر موارد مرتبط، به خصوص آنهایی که مناسب محصولات باغی تازه و فساد پذیر هستند، هم برای بازار محلی و هم برای صادرات وجود ندارد و تولید کنندگان معمولأ قادر به داشتن تشکیلات حمل و نقل نیستند و در برخی از موارد هم که بازاریابان و همکارانشان این تسهیلات را دارند، به دلیل ضعف شرایط جاده‌ای کاری از دست آنها ساخته نیست.

2-7-3- قوانین و مقررات دولتی
نظارت های دولت، به خصوص برای قیمتهای عمده و خرده فروشی محصولات کشاورزی، در کشورهای مختلف متفاوت است و در بسیاری از موارد کنترل قیمت در تقابل با تولید است. اگرچه این مقررات به منظور حمایت از مصرف کننده است ولی مشوق سوء استفاده بوده و انگیزهای را برای تولید محصول با کیفیت بالا و حفظ کیفیت پس از برداشت، ایجاد نمیکند، از طرفی در صورتی که مقررات به طور مناسب حمایت شده و ضامن سلامتی عمومی و بهبود روشهای انتقال و حمل باشد، برای مصرف کننده بسیار اهمیت دارد.

2-7-4- در دسترس نبودن ابزار و تجهیزات
حتی اگر تولیدکنندگان محصولات کشاورزی، نیاز به استفاده از ابزار و لوازم خاص در برداشت و جا به جایی پس از برداشت داشته باشند، در بیشتر موارد در بازار محلی آنها را پیدا نخواهند کرد. این مسئله در مورد ظروف، تجهیزات تمیز کردن، واکس زدن، بسته بندی و سرد کردن صادق است و بیشتر این ابزارها در محل تولید نمیشوند و به مقدار کافی و مورد نیاز تقاضای مصرف وارد نمیشوند. قوانین دولتی متفاوت در بعضی از کشورها، اجازه وارد کردن این تجهیزات را به تولید کننده نمیدهد و در دسترس بودن ابزار مورد نیاز برای استفاده فن آوری توصیه شده برای یک موقعیت خاص ضروری است. در بسیاری از موارد هم امکان ساخت این ابزار با قیمت بسیار کمتر از نمونه ای وارداتی در محل مورد نظر وجود دارد.

2-7-5- کمبود اطلاعات
در حمل و نقل پس از برداشت محصولات کشاورزی عامل بسیار مهم، انسان است، بسیاری از دست اندرکاران مستقیم امر برداشت، بسته بندی، حمل و نقل و بازاریابی در کشورهای در حال توسعه محدودیتهایی دارند و در این موارد و در حال حاضر، برنامه آموزشی یا ترویجی مؤثر و از راه دور بسیار لازم است و این نیاز در آینده هم ادامه خواهد یافت.

2-7-6- ضعف خدمات پس از فروش
در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، بسیاری از تجهیزات و تسهیلاتی که سالها پیش ساخته شده، در حال حاضر معیوب هستند یا کارآیی مناسب را ندارند که به دلیل فقدان خدمات پس از فروش یا عدم دسترسی به قطعات یدکی است و به خصوص در قسمتهای دولتی، این مورد بیشتر مشاهده میشود. به منظور اطمینان از موفقیت و توسعه مؤثر هر پروژه جدیدی باید سرمایه کافی برای خدمات پس از فروش داشته باشد.

2-8- نقش مراحل گوناگون در اتلاف محصولات كشاورزي
درمراحل گوناگون کاشت تا برداشت وپس از برداشت محصولات کشاورزی، میزان تلفات محصولات کشاورزی متفاوت است به عنوان مثال نشان داده شده که گندم در مرحله کاشت 2درصد، در مرحله برداشت 10 درصد، پس از برداشت 15 دصد ضایئات داشته، لوبیا در مرحله کاشت 15 درصد، داشت 30 درصد و برداشت 10 درصد و پس از برداشت 30 درصد ضایئات داشته اند (3).

2-8-1- توليد
در رابطه با مواد غذايي با منشأ گياهي بايد محيط را براي رشد و نمو و تكثير آفتها و عاملهاي بيماريزا نامساعد ساخت. از روشهاي كاهش ضايعات قبل از برداشت محصولات كشاورزي، مي‌توان به تناوب يا گردش زراعي، شخم و از بين بردن بقاياي محصول و گياهان خودرو، تاريخ كاشت مناسب، انتخاب بذر و نهال سالم و استفاده از گونه‌ها و ارقام مقاوم در برابر آسيب حشرات و بيماري‌ها، ضدعفوني كردن خاك و استفاده از مقادير مناسب كود اشاره كرد (8).
اجراي عمليات زراعي به موقع از جمله رعايت زمان مناسب برداشت محصول و مراقبتهاي لازم در زمان برداشت، حمل و نقل و جابجايي نقش مؤثري در جلوگيري از ايجاد ضايعات و كاهش كيفيت محصول دارد. با كاهش مصرف سم و

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید