علف كشها
آفات و بيماريها از عوامل مهم ضايعات در مراحل توليد و پس از توليد برنج مي باشند. هر ساله عليرغم اقداماتي كه در جهت كنترل و مبارزه با آفات و بيماريها به عمل مي آيد ، معهذا خسارت قابل توجهي به برنج وارد مي كند. چنانچه براي كنترل و مبارزه با آفات و بيماريها از سموم استفاده گردد ممكن است مقداري از سموم مصرفي همراه با تغذيه برنج وارد بدن مصرف كننده گردد. لذا شايسته است در كنترل آفات و بيماريها از روشهاي غير شيميايي يا بيولوژيك يا تلفيقي استفاده گردد. از آنجايي كه حدود 95% كمباين و دروگرها و 40% تيلرها  استيجاري مي باشند در نتيجه زمين خوب شخم زده نمي شود و در موقع خرمنكوبي با كمباين نيز ريزش ، شكستن و ترك خوردن (بند دارشدن) دانه ها بيشتر مي گردد. خصوصا” اينكه اگر كمباين هاي مورد استفاده مستعمل و كهنه باشند اين مسئله حادتر است.

 
2-12-6- ضايعات در مرحله ي برداشت ، جمع آوري وحمل و نقل
برداشت با دست ، دروگر يا كمباين مخصوص برنج  ضايعاتي را به همراه دارد ، خصوصا” اگر محصول ورس كرده باشد يا بيش از اندازه رسيده باشد. بيش از اندازه رسيدن محصول نه تنها باعث ريزش دانه در زمان برداشت و جمع آوري و حمل و نقل مي گردد ، بلكه باعث بند دار شدن دانه در زمان تبديل و افزايش دانه هاي شكسته و نيمدانه مي گردد خصوصا” در ارقام حساس به ريزش ، ضايعاتي را در بر دارد. در ارقام حساس به ريزش بايد تا حدي زودتر از موعد اقدام به برداشت محصول نمود (5).
ضایعات برنج در فرآیند برداشت به دو صورت ضایعات شیمیایی و فیزیکی تقسیم‌بندی می‌شوند. ضایعات شیمیایی در اثر عواملی از قبیل بالا بودن محتوی رطوبت دانه، ساقه و برگ حادث می‌شوند. بدین صورت که در اثر غرق شدن محصول در داخل آبهای سطحی باقیمانده در مزرعه و گاهی اوقات در اثر باقی ماندن محصول تازه برداشت شده (با رطوبت زیاد) در داخل انباره و تانک کمباین و غیره در اثر فعل و انفعالات شیمیایی فاسد می‌شود که به صورت تغییر طعم و رنگ ظاهر می‌شوند. ضایعات فیزیکی به دو صورت ضایعات پنهان و ضایعات آشکار حادث می‌شوند. ضایعات آشکار عمدتا ضایعاتی کمی (وزنی یا حجمی) هستند که به صورت محصول از دست رفته در زمان برداشت نمایان می‌شوند. به عبارتی دیگر، مقداری از محصول در اثر عواملی همچون: لرزش شانه برش، برخورد با چرخ فلک، برخورد با مقسمهای طرفین کمباین یا دروگر، وزش باد شدید پنکه و غیره بر روی زمین ریخته شده از دسترس خارج می‌شوند (4).
قسمت دیگری از محصول ممکن است در اثر ضربات مکانیکی وارده در محفظه خرمنکوبی، واحد‌های انتقال محصول (نقاله‌ها) و غیره دچار شکستگی شوند. در اینگونه ضایعات گرچه محصول از دسترس خارج نمی‌شود یا به عبارتی وزن یا حجم محصول به دست آمده در اثر آن ممکن است کاهش نیابد ولی محصول از لحاظ ابعاد و اندازه و در نهایت از لحاظ معیارهای تجاری و بازارپسندی دچار افت خواهد شد. به بیان دیگر می‌توان گفت که محصول دچار افت کیفی می‌شود نه کمی(4).
گاهی اوقات ضایعات کیفی محصول که به صورت شکستگی یا ترک‌خوردگی حادث می‌شوند در زمان برداشت قابل تشخیص و اندازه‌گیری هستند و گاهی اوقات هم ممکن است قابل روئیت نباشند که در این صورت می‌توان گفت ترک‌خوردگی یا شکستگی محصول به صورت مخفی است به طوری که از ظاهر شلتوک قادر به روئیت نبوده ولی در زمان تبدیل برنج نمایان می‌شوند. وجود این نوع ضایعات همواره برای کشاورزان عزیز سبب ایجاد تردید در تشخیص عامل اصلی آنها می‌شود. تجربیات نشان دادند که متاسفانه کشاورزان به علت عدم اطلاع از وضعیت داخلی دانه، عامل این گونه ضایعات را تجهیزات کارخانجات شالیکوبی می‌دانند. لازم است در اینجا متذکر شویم در چنین شرایطی کارخانجات شالیکوبی نمایانگر یا آشکارکننده ضایعات برنج هستند نه عامل ایجاد آن. در حال حاضر در ایران به علت استفاده از کمباینهای نامناسب برای برداشت برنج (کمباینهای غلات)، مقدار زیادی از محصول در قسمت خرمنکوبی و نقاله‌های انتقال محصول هم دچار ترکها و شکستگیهای آشکار و هم ترکهای جزئی (مویی) گشته که در زمان تبدیل ظاهر می‌شوند (1).

 2-12-7- ضايعات ناشي از علف هرز
  عليرغم مبارزه زراعي ، مكانيكي و شيميايي  برعليه علفهاي هرز ، آنها هر ساله خسارت سنگيني از نظر كمي و كيفي به محصول وارد مي آورند.در صورت عدم كنترل در خزانه و زمين اصلي بيش از 70 درصد محصول كاهش مي يابد. علفهاي هرز تقريبا” دو برابر گياه برنج آب مصرف مي كنند و 2 تا 3 برابر نبات اصلي از املاح فسفري و پتاسي خاك استفاده مي كند. عمده علفهاي هرز عبارتند از: سوروف ، اويار سلام ، پهن برگها و غيره (5).
 
2-12-8- ضايعات ناشي از عدم تسطيح و كوچك بودن قطعات برنج كاري
يكي از مشكلاتي كه همواره در زراعت باعث محدود شدن هر بيشتر به كار گيري ماشين آلات و انجام هرچه بهتر عمليات به زراعي شده و نيز باعث اتلاف زمينهاي حاصلخيز جهت مرزبندي شاليزارها در كشورمان مي شود ، عدم تسطيح اراضي و كوچك بودن اندازه كرتهاي مزارع شاليزاري است. كوچك بودن اندازه كرتهاي زير كشت و متعدد بودن قطعات شاليزارها موجب گرديده است كه سطح قابل توجهي از زمينهاي مستعد صرف مرزبندي و قطعات مربوط به آنها گردد ، به علاوه اينكه اين امر همواره به عنوان يكي از موانع اصلي و اساسي براي استفاده هر چه بيشتر و بهتر از ماشين آلات در زراعت برنج مطرح بوده و مانع كاهش هزينه هاي نيروي انساني مي شود ، كه90 – 80 درصد هزينه توليد برنج كشور را تشكيل مي دهد. تجهيز و نوسازي و يكپارچه سازي اراضي (يكي نمودن قطعات پراكنده و تسطيح و تجهيز آن) موجب افزايش بهره وري از زمين ، آب ، ماشين آلات و ساير نهادها مي گردد.(5)
 
2-12-9- ضايعات ناشي از عدم كاربرد صحيح ماشين آلات
عدم آموزش كافي برنج كاران و دارندگان ماشين آلات در نحوه نگهداري و استفاده صحيح از ماشين آلات كشاورزي (تيلر ، تراكتور ، خرمنـكوب تيلري و تراكتوري ، كمباين ، درو گر و موتور پمپ و غيره ) عامل مهم ديگري از ضايعات وارده از طريق عدم شناخت و استفاده صحيح از ماشين آلات كشاورزي مي باشد.

2-13- مروری بر تحقیقات پیشین
پژوهش های انجام شده در زمینه ضایعات برنج در ایران محدود و عمدتا مربوط به مسائل فنی است. برنج مانند هر محصول زراعي ديگر در طول عمليات توليد تا مصرف دچار افت کميت يا کيفيت مي شود. ضايعات برنج در طول عمليات کاشت تا برداشت برنج و در مرحله تبديل شلتوک به برنج سفيد به وجود مي آيند که ممکن است مستقيما ناشي از عمليات تبديل بوده و يا به طور غيرمستقيم از عمليات مزرعه اي ناشي شده باشند (1). اصفهانی و همکاران (1389)، در پژوهشی نشان دادند ضايعات مربوط به مراحل قبل از کاشت تا برداشت و خرمنکوبي ارقام بومي برنج 2/31 درصد و ارقام اصلاح شده برنج 6/23 درصد مي باشد. ميانگين کل ضايعات وارده بر ارقام بومي و اصلاح شده نيز 4/27 درصد بوده است. نتايج بدست آمده نشان داد که از بين 3 مرحله اصلي خشکاندن، پوست کني و سفيد کني، خشکاندن شلتوک بيشترين تاثير را بر ميزان ضايعات (درصد خرد) برنج دارد. بروز ترک در دانه هاي شلتوک که بخشي از آنها در اثر عوامل مزرعه اي (عمليات داشت، برداشت و خرمنکوبي) و بخشي ديگر در اثر نامطلوب بودن نوع خشک کن و شرايط خشک کني بوجود مي آيند، در نهايت به صورت افزايش درصد خرد نهايي برنج سفيد آشکار مي شوند (2). مجموع ميزان ضايعات (کمي و کيفي) براي مراحل مختلف قبل از کاشت، کاشت، داشت، برداشت و مجموع مراحل بعد از برداشت به طور متوسط به ترتيب 8/1، 9/3، 15، 5/4 و 8/19 درصد و ميانگين کل ضايعات (بر مبناي شلتوک) 45 درصد برآورد شد (2). با در نظر گرفتن 3500000 تن شلتوک توليدي ساليانه کشور (3) و راندمان تبديل حداقل 60 درصد، پيش بيني مي شود که به ازاي هر يک درصد کاهش ضايعات، حداقل حدود 200 ميليارد ريال از زيان اقتصادي وارده بر شاليکاران کاسته خواهد شد. اين رقم براي 5 درصد کاهش ضايعات، 1000 ميليارد ريال خواهد شد. از جمله سياستگذاري هاي مربوط به کاهش ضايعات برنج در کشور، اجراي سياست کاهش هزينه مبادله (Transaction cost)، اجراي سياست خريد تضميني برنج، بهبود سيستم بازاريابي برنج (حمل و نقل، انبارداري، بسته بندي و ايجاد بازار برنج)، مکانيزاسيون زراعت برنج، اصلاح و بهينه سازي صنعت شاليکوبي، استاندارد سازي فرايند تبديل و بسته بندي برنج، اشاعه آموزش هاي کاربردي کوتاه و بلند مدت به صاحبان صنابع تبديلي برنج و حمايت از تحقيقات کاربردي و همچنين تدوين دستورالعمل ويژه ارزيابي ضايعات برنج به منظور اجتناب از چالش هاي مربوط به تفاوت در آمار و اطلاعات ضايعات برنج را مي توان نام برد. تحقیقات زیادی در زمینه ضایعات سایر محصولات کشاورزی انجام شده است. غفاری (1371) در بررسی ضایعات سیب زمینی عنوان کرد که استفاده از ارقام مناسب سیب زمینی برای کاهش ضایعات تبدیلی مورد توجه است و فقط یک یا دو رقم بالاخص اگریا از ارقام انتخابی مناسب برای صنایع تبدیلی و فرآورده های سیب زمینی اکتفا شده است. وارنس و همکاران (1985)، گزارش کردند که از کل ضایعات محاسبه شده 24 الی 27 درصد آن در اثر فشارهای مکانیکی، 33 الی 34 درصد در اثر شرایط نامناسب محیطی، 24 الی 38 درصد در اثر بیماری و 6 الی 19 درصد در ارتباط با سایر عوامل بوده است. به گزارش شرافتیان (1371)، انتخاب ارقام نامطلوب، عدم توجه به رسیدگی کامل فیزیولوژیکی محصول در زمان برداشت، بکارگیری روش های نامناسب در مراحل مختلف برداشت، درجه بندی، حمل و نقل و بسته بندی و از همه مهم تر، عدم دسترسی به انبارهای فنی مناسب از عوامل موثر بر ضایعات گزارش شده است. نصراصفهانی (1382)، در پژوهشی که بر ضایعات سیب زمینی انجام داد گزارش نمود که اکثر ضایعات ایجاد شده در مجموع در اثر عدم کشت ارقام مناسب و عاری از بیماری، عدم رعایت تناوب زراعی و مناسب منطقه، عدم مدیریت صحیح در زمان داشت و تغذیه مناسب گیاه، برداشت، درجه بندی غده ها بر اساس نوع مصرف، حمل و نقل، عدم توجه به رسیدگی کامل محصول در مزرعه، عدم سربرداری قبل از برداشت، عدم رعایت اصول انبارداری شامل ضدعفونی انبار، عدم ایجاد شرایط جهت التیام غده ها، انباشتن بیش از حد گونی های حاوی محصول، عدم تهویه مناسب، طویل بودن انبارداری و از همه مهم تر عدم دسترسی به انبارهای فنی مناسب نگهداری محصول می باشد.
گندم نیز یکی دیگر از محصولات زراعی بسیار مهم و از غلات مهم است که تحقیقات زیادی در زمینه ی ضایعات آن انجام شده است. بهروزی و همکاران (1374)، عنوان کردند که یکی از عوامل ایجاد کننده ضایعات در گندم تنظیم نبودن کمباین، مناسب نبودن زمان برداشت و رطوبت نسبی هواست. و کارکرد بیش از ده سال کمباین نیز از عوامل موثر بر ضایعات معرفی شد (خسروانی، 1379).
ارزش کل ضایعات گندم به طور متوسط 81597 ریال در هکتار در استان یزد برآورد شده است (حمیدنژاد، 1378). مطالعات انجام شده بر روی عوامل موثر بر ضایعات برداشت در خارج کشور نشان می دهد که تغذیه مهم ترین عاملی است که در تلفات برداشت موثر است و شاخص برداشت بعد از آن قرار می گیرد (آندرو و همکاران، 1993). همچنین آنها گزارش کردند که دورسیلندر کمباین نیز می تواند بر میزان تلفات ارقام مختلف و در میزان افت عملکرد کمباین و در نتیجه ضایعات اثرگذار باشد.
برداشت زودتر از موعد باعث افزایش تلفات در زمان کوبش می شود (فواد و همکاران، 1990) و ساعت های گرم روز بهترین زمان برداشت غلات به شمار می روند (شریدین و گلان، 2001).
رطوبت کمتر از 15 درصد ریسک تلفات ریزش دانه، بر اثر ضربه کمباین را افزایش می دهد (کلارک، 1998). سرعت پیشروی دستگاه نیز منجر به تلفات کمتر در هنگام برداشت می

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید