كودهاي شيميايي و تلاش جهت بهينه سازي مصرف آنها مي‌توان از اثرات نامطلوب آنها جلوگيري كرد. در صورتي كه با مصرف بيش از حد كود و سم‌هاي شيميايي زيانهاي فراواني وارد شده است كه افزون بر تخريب محيط زيست مانند آبهاي زيرزميني و خاك و هدردادن منابع طبيعي سلامت انسان را نيز به خطر مي‌اندازد براي مثال نيترات، اگر چه نقش يك كود شيميايي مهم را به عهده دارد اما وجود بيش از 10 ميلي‌گرم در ليتر ازت نيترات در آب و در وزن خشك محصولات كشاورزي موجب بروز انواع سرطان در بزرگسالان و بيماري و مسموميت تا حد مرگ در دامها مي‌شود (14). در آزمونی با بررسی اثر ارتفاع برگچینی بر میزان ضایعات چای دیده شد که اختلاف بین سطوح ارتفاع برداشت و اختلاف بین زمان های برداشت بر ضایعات چای معنی دار بوده و میزان آن در پاییز بیشتر است (11).

2-8-2- نگهداري در انبار
   بيشتر فرآورده‌هاي كشاورزي فصلي هستند و پس از برداشت بايد در انبارها و سيلوها نگهداري شوند. افزون برآن كشاورزان براي تامين نياز خود به انبار كردن محصولات كشاورزي نياز دارند ضمن اين كه انبار كردن محصولات كشاورزي جهت برقراري تعادل در عرضه و تقاضا امري ضروري است از طرفي با همة اقدامها و فعاليتهايي كه در كشورهاي گوناگون براي توسعه اقتصادي و افزايش رشد كشاورزي به عمل مي‌آيد مقدار زيادي از محصولات به علت نبود شرايط مناسب نگهداري از بين مي‌روند و از اين راه زيانهاي فراواني به توليدات كشاورزي وارد مي‌شود (8).
آلودگي ممكن است قبل از برداشت محصول به وسيله محصولات آلوده از مزرعه به انبار منتقل شود و يا درون انبار ايجاد گردد. اين زيانها به دليل تغييرهاي شيميايي، فعاليت ريززنده‌ها، تكثير و رشد حشره‌ها و كنه‌ها، حمله موشها، روشهاي نادرست نگهداري و شرايط نامناسب از نظر دما و رطوبت نسبي به وجود آيد كه در نتيجه محصول از نظر كمي و كيفي آسيب مي‌بيند، آسيبهاي كمي موجب كاهش وزن محصولات كشاورزي مي‌شود و آسيبهاي كيفي ارزش غذايي و تجاري محصولات را كاهش مي‌دهد. نمودارهاي 1تا 4 نشان مي‌دهد كه مقادير قابل توجهي گندم، سيب‌زميني، زردآلو و سير در طول مدت نگهداري در انبار از بين مي‌رود (9)، بيشتر اين خسارتها ناشي از ريززنده‌ها يعني كپكها و باكتريها است. برخي از قارچها در محصولات آلوده مايكوتوكسين توليد مي‌كنند كه تغذيه از چنين محصولات آلوده‌اي براي انسان و دام مناسب نمي‌بــاشد (8).

2-8-3- فرآوري
     یکي از علتهاي مهم وجود ضايعات و يا افت كيفيت در محصولات كشاورزي عدم توسعه فعاليتهاي صنعتي و تبديلي است. به كمك فرآوري مي‌توان موجب كاهش حجم و وزن مواد اوليه شد و آنها را به اشكالي كه از نظر عملي و اقتصادي قابل حمل‌تر و قابل مبادله‌تر باشد تبديل نمود (12). براي حفظ خواص فيزيكي و كيفيت مواد اوليه صنايع تبديلي بايد دقتها و مراقبتهاي ويژه‌اي در جريان حمل و نقل، تخليه و نگهداري آنها به عمل آيد و سرعت خاصي به كار گرفته شود كه در ديگر صنايع تا اين حد مطرح نبوده و ضرورتي ندارد تا مقدار ضايعات تا حد امكان كاهش يابد (15). صنايع تبديلي كشاورزي با فرآوري مواد داراي منشأ گياهي و حيواني از طريق تغييرات فيزيكي، شيميايي، نگهداري، بسته‌بندي و توزيع به تبديل و نگهداري آنها مي‌پردازد. ايجاد و گسترش آن مي‌تواند قسمت قابل توجهي از ضايعات ميوه و تره‌بار را بازيابي و يا از استمرار توليد آنها جلوگيري نمايد. در واقع نگهداري مناسب و فرآوري پس از برداشت افزون بر رعايت مراقبتهاي قبل از برداشت بروز فساد به وسيله عوامل خارجي يا داخلي را به تعويق انداخته يا ممانعت به عمل مي‌آورد كه در نتيجه آن مواد غذايي مي‌تواند براي مدت طولاني‌تري قابل مصرف باقي بماند. در حال حاضر تنها 67 هزار تن از مواد غذايي توليد شده به صورت بسته‌بندي به بازار عرضه مي‌شود.

2-9- آثارضايعات محصولات كشاورزي برجنبههاي مختلف اقتصادي
ضايعات از چند جنبه بر اقتصاد ضربه وارد مي كند:
1- ميزان توليد را كاهش مي دهد
2- نياز به واردات را افزايش مي دهد
3- نهاده هاي لازم براي توليد (كه به سختي تهيه مي شوند) را هدر مي دهد

2-10- روشهاي اقتصادي جلوگيري از ضايعات
1- برنامه كنارگذاري كشت محصول (set aside)
2- سياستهاي كاهش هزينه مبادله (Transaction cost)
3- كاهش سوبسيد بعضي از محصولات غذايي
4- بكارگيري قيمت تضميني
5- افزايش كيفيت بسته بندي
6- كاهش ضايعات از طريق بازاريابي مناسب
ضايعات در محصولات فاسدشدني در هر جايي از مزرعه تا مصرف كننده نهايي رخ داده و بستگي به درجه فاسد شوندگي محصول دارد. چون زنجير يا سيستم بازاريابي به عمليات ويژه حمل و نقل، ترابري و فعاليتهاي تجاري اطلاق مي شود و همبستگي نزديكي بين نوع و حجم ضايعات ايجاد شده براي يك محصول خاص و سيستمي كه اين محصول در آن به پيش مي رود وجود دارد. لازم است در مورد بازاريابي به دو موضوع بدليل اهميت آنها بطور مجزا اشاره شود.

2-10-1- كارآيي سيستم بازاريابي
استقرار يك سيستم يا زيرسيستم بازاريابي براي معرفي و كاربرد معيارهايي كه كاهش دهنده ضايعات تا يك حد مطلوب هستند بسيار مفيد است. وقتي يك زيرسيستم بازاريابي نوظهور كه در آن يك اقتصاد پيشرفته كه داراي اضافه توليد است جايگزين اقتصاد معيشتي يا نيمه معيشتي مي شود و سيستم بازاريابي براي جمع آوري، انتقال و توزيع حجم محصول اضافه، سازگار نشده است. اين سيستم بازاريابي، از كارآيي لازم برخوردار نخواهد بود. اما هنگامي كه شاخص خوبي براي معرفي و كاربرد يك معيار ويژه براي كاهش ضايعات وجود دارد، كاهش اندازه و ميزان ضايعات در يك سيستم رخ مي دهد كه البته به آمادگي و توانايي سيستم در انتقال اين پيشرفت و بهبود به قسمتهاي مختلف زنجيره بازاريابي بستگي دارد.
به نظر مي رسد اكثر معيارهايي كه روي حمل و نقل مطمئن، شرايط بهتر وانتقال سريعتر و انبارداري مناسب، متمركز شده اند، تنها هنگامي كاربرد مؤثر دارند كه ساختار سيستم بازاريابي بهبود يافته باشد.

2-10-2- رابطه ميزان ضايعات و نقص در سيستم بازاريابي
ميزان بالاي ضايعات به دليل تجارب ناقص مديريتي در تصدي و سياست انبارهاي سردخانه دار، نداشتن اطلاعات تكنيكي در توزيع امكانات و تكنيكهاي حمل و نقل، فقدان يك برنامه فروش براي مجموعه برنامه هاي خريد و عموماً سياستهاي غيرواقعي قيمت گذاري، رخ مي دهد. فعاليتهاي چاره ساز زيادي براي رفع اين مشكل وجود دارد و ممكن است نياز به توجه و اولويت بندي بهتر در هر برنامه ريزي عملي براي كاهش ضايعات داشته باشد (4).

2-11- استراتژی های کاهش ضایعات پس از برداشت در محصولات کشاورزی
اولین قدم برای تعیین استراتژی مناسب برای کاهش ضایعات پس از برداشت محصولات کشاورزی، تجزیه و تحلیل سیستماتیک هر محصول تولیدی و سیستم جابهجایی است( 17، 22، 23). اگرچه بررسی منفعت به هزینه برای تشخیص برگشت سرمایه در فنآوری پس از برداشت، ضروری است، انتخاب فنآوری مناسب برای هر اندازه از تشکیلات پس از برداشت، اهمیت دارد( 22، 18، 21، 24) . برای جابهجایی محصول و کاهش ضایعات، شرکتهای بازاریابی و شرکای آنها مستلزم فراهم کردن تسهیلات برای جمعآوری، تهیه و حمل محصول به بازار از طریق فعالیتهای بازاریابی هماهنگشده و توزیع سود مساوی به اعضاء هستند.برای کشورهای در حال توسعه، نیاز به ساختار هماهنگکنندهای که باعث ارتقای رشد و رفاه شده و موارد زیر را تأمین کند، پیشنهاد شده است:
– تهیه اطلاعات کافی از بازار و ارائه آن به تمامی شرکای تجاری
– مشخص کردن زمینههای سرمایهگذاری در تحقیقات پس از برداشت
– شرکت در موافقتنامههای بین المللی برای ارتقای تجارت و امنیت غذایی
بنابراین به نظر می رسد که پیشسرمادهی در خلأ، بهبود روشهای بسته بندی، بسته بندی جداگانه اقلام برای افزایش ماندگاری و روشهای انبارداری و سردخانهای و تحقیق برای تعیین مقدار رسیدگی محصولات و آموزش عاملین بازار در جلوگیری از ضایعات مؤثر است (10).

2-12- عوامل موثر بر ضایعات برنج
برنج از جمله گیاهان عمده گیلان می باشد که در فرایند تولید (کاشت، داشت، برداشت) و پس از تولید
(مراحل تبدیل و مصرف) ضایعات فراوانی دارد (5).

2-12-1- ضايعات باد، باران و تگرگ
بادهاي سرد و گرم و خشك براي برنج زيان آور مي باشند و بادهاي شديد باعث ورس گياه و ريزش دانه مي گردد. باران قبل از خوشه دهي و گلدهي باعث افزايش دانه هاي پوك مي شود. باران در موقع رسيدن باعث ريزش دانه شده و باران مداوم نيز سبب تاء خير در برداشت و جمع آوري شالي هاي درو شده مي شود. تاءخير در برداشت و تاءخير در جمع آوري شالي ها ي درو شده نه تنها باعث ريزش بيشتر دانه مي گردد بلكه در ارقام بدون خواب (Dormancy) باعث جوانه زني دانه ها بر روي خوشه هاي درو نشده يا درو شده مي شود كه  در نتيجه از كميت و كيفيت محصول مي كاهد. در اثر بارندگي مداوم و طولاني رنگ دانه به رنگ زرد تيره در مي آيد و از بازار پسندي دانه مي كاهد و طعم آن تا حدي تغيير خواهد كرد. تگرگ در بعضي مواقع آنچنان شديد و سنگين است كه خسارت غير قابل جبراني به محصول وارد مي كند.
ب)ضايعات ناشي از آب: آب ماندگي و زيادي آب در خزانه باعث مرگ گياهچه مي شود. زيادي عمق آب در زمان نشاء كاري باعث افزايش عمق كاشت نشاء شده و تاءخير در رشد و پنجه دهي را به دنبال خواهد داشت. زيادي عمق آب بعد از نشاء كاري سبب كاهش پنجه دهي و طويل شدن گياه گشته و طويل تر شدن گياه در ارقام پا بلند نيز موجب ورس گياه مي گردد. اگر ورس گياه در موقع گلدهي و شيري شدن دانه صورت گيرد ، باعث كاهش شديد محصول مي گردد. عمق زياد آب باعث افزايش شدت بيماري ها مي شود. غوطه ور شدن گياه درآب به مدت چند روز ممكن است تا 90 درصد موجب افت محصول گردد. بي آبي و خشك شدن مزرعه پس از نشاء كاري باعث افزايش علفهاي هرز ، عدم پنجه دهي مناسب ، عقيمي و پوك شدن دانه ها ، پر نشدن كامل دانه ها و كاهش شديد محصول مي گردد، خصوصا” اگر در زمان گلدهي و قبل از رسيدن دانه ها باشد .
 
2-12-2- كيفيت آب آبياري
كيفيت آب آبياري در افزايش و كاهش محصول نقش بسزايي دارد. آبهايي كه داراي املاح مفيد هستند مانند: پتاسيم ، منيزيم ، كلسيم ، گوگرد و غيره در افزايش عملكرد تاء ثير مثبت دارند ولي آبهايي كه بيش از اندازه كلر ، بيكربناتها ، بر ، سديم و عناصر سنگين داشته باشند در كاهش عملكرد نقش دارند. اگر  EC وS.A.R  و ph آب و خاك زياد باشد ، باعث كاهش محصول مي شوند.چنانچهEC آب و خاك بيش از 2 ،  S.A.R و ph بيش از 7 باشد ، افت محصول را به همراه دارد.
 
2-12-3- ضايعات ناشي از خاك
برنج در خاكهايي كه داراي 40 تا 60 درصد مواد آلي باشند ، خوب رشد مي كند و محصول خوبي مي دهد. خاكهاي شني به علت فقر مواد آلي و مواد غذايي و شستشوي عناصر مغذي عملكرد خوبي ندارند. خاكها با بافت خيلي سنگين به علت نفوذ پذيري كم ، خصوصا” اگر با تراكتور آماده گردند به علت افزايش و تراكم گازهاي زيان آور و عدم جذب عناصر غذايي خصوصا” روي ، پتاس و غيره ، باعث كاهش عملكرد مي شوند.

2-12-4- ضايعات ناشي از مصرف كود
 مصرف بي رويه كودهاي شيميايي علاوه بر از دست رفتن سرمايه ملي و پول كشاورز ، موجب آلودگي محيط زيست نيز مي شود. زيادي يا كمي هر عنصر در خاك گياه ، مسموميت يا كمبود و يا كاهش كمي و كيفي محصول را به همراه دارد. مثلا” مصرف زياد و نادرست كود ازته (اوره و غيره) باعث افزايش آفات و امراض گشته و همچنين ورس گياه ، عدم تلقيح و پوكي دانه را در پي دارد. مصرف بهينه و متعادل كودهاي مصرفي و كليه ي عناصر مورد نياز گياه مي تواند اثر مثبتي در كميت و كيفيت محصول داشته باشد .
 
2-12-5- ضايعات ناشي از مصرف سموم و

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید